Vertragen met Christus

Het Jezusgebed en groene spiritualiteit

Lezing tijdens de GroeneKerken-dag 7 november 2026, Harderwijk

1 Er staat een boom in onze tuin

Er staat een boom in onze tuin. Ik wil jullie uitnodigen om eerst eens even naar deze twee foto’s te kijken. Links zie je de boom in augustus, rechts dezelfde boom in november. We kijken er gewoon even naar, in stilte, dertig seconden. [30 seconden stilte]

Wat gebeurt er als je zo kijkt? Wat zie je? Wat valt je op? Misschien merkte je dat je even zuchtte, of dat je wat dieper ging ademhalen. Misschien zag je iets wat je in eerste instantie helemaal niet had opgemerkt.

Dat is al een beetje wat vertragen is. Deze boom staat er al zo’n vijftig jaar. Naast het huis van mijn ouders, het huis waar ik ben opgegroeid en waar mijn vrouw Joke en ik nu zelf wonen. Toen ik zestien, zeventien, achttien jaar was, had ik mijn slaapkamer op de eerste verdieping, met een dakkapel. Vanuit die dakkapel keek ik uit op deze boom. Maar weet je wat het bijzondere is? Ik heb die boom toen eigenlijk nooit gezien. Natuurlijk zag ik hem wel, ik wist dat hij er stond. Maar hij was een soort decorstuk. Een vanzelfsprekend onderdeel van de omgeving. Iets waar je dagelijks langs kijkt zonder het werkelijk op te merken. 

Afgelopen februari kreeg ik van Carla Dik de uitnodiging om vandaag hier op de Groene Kerkendag te spreken. Over vertragen. Dat leek me meteen een mooi onderwerp. Vertragen, onthaasten, verstillen, eenvoudiger leven: dat zijn thema’s waar ik me al jarenlang mee bezighoud, als predikant en als docent spiritualiteit. Maar groene spiritualiteit? Daar was ik veel minder vertrouwd mee. Ik ben namelijk helemaal niet opgegroeid als natuurliefhebber. De natuur was niet mijn spirituele taal. 

Misschien ken je dat idee wel, dat mensen verschillende spirituele talen spreken. De een ontmoet God vooral in de stilte, een ander door te zorgen voor mensen, weer een ander door actie te voeren, door na te denken, door enthousiast te zingen of door eenvoudig te leven. Ik heb zo’n tien jaar geleden eens een test gedaan naar mijn spirituele talen. Daar kwam iets opvallends uit. Denken: 99 procent. Eenvoud: 90 procent. En natuur? Acht procent! Dat zinde me toen al niet helemaal. Ik dacht: daar moet ik toch iets mee. Dus haalde ik wat boeken over natuur en spiritualiteit uit de bibliotheek. Maar echt veel veranderde er niet.

2 Verbinden met de natuur

Tot die uitnodiging van Carla Dik om hier te komen spreken. Want die uitnodiging kreeg voor mij gaandeweg een diepere betekenis. Ik hoorde er als het ware een uitnodiging in om niet alleen iets te komen vertellen over vertragen, maar ook om me te laten raken door de natuur. Ik ging meer naar buiten. Ik begon beter te kijken. Ik ging lezen. Ik las bijvoorbeeld  de boeken ‘De ecologische samenleving’ van Kees Klomp, ‘Het zuchten van bomen’ van Roanne van Voorst en ‘Priesters van de schepping’ van de orthodoxe theoloog Ioannis Zizioulas. Er ging een wereld voor me open. 

En toen kwam vrijdag 1 mei 2026. Ik noem die dag inmiddels de dag van mijn ecologische bekering. Het was meivakantie. Ik zat in de tuin, naast ons huis, met uitzicht op die boom. Ik was aan het lezen in een boek over lectio divina en het Jezusgebed. Twee spirituele praktijken waar ik al heel lang mee vertrouwd ben. En op een of andere manier gebeurde er iets. Ik keek naar die boom. En ik zág die boom.

Niet alleen als een boom die daar toevallig staat. Niet alleen als een onderdeel van onze tuin. Maar als een levend wezen. Als een medeschepsel. En die middag gaf ik de boom een naam. Nee, niet de botanische naam. Het is een gewone esdoorn, Acer pseudoplatanus. Ik noemde hem Bram. En de blauwe atlasceder in onze tuin ging Saar heten, de roodbladige sierpruim Loes en de hulst in onze achtertuin heet nu Henk.

Een paar dagen later vertelde ik dat aan een groep jongeren. Sommigen vonden het prachtig, anderen zeiden ‘interessant…’. En een van hen vroeg ‘Je wordt toch geen bomenknuffelaar?’ Nou, misschien wel een beetje. Maar voor mij ging het om iets diepers. In de encycliek Laudato Si’ spreekt paus Franciscus over ecologische bekering. Hij omschrijft dat als een innerlijke omkeer waardoor de gevolgen van onze ontmoeting met Jezus ook zichtbaar worden in onze relatie met de wereld om ons heen.

Dat vind ik een prachtige gedachte. Onze ontmoeting met Christus verandert niet alleen onze relatie met God, niet alleen onze relatie met andere mensen en niet alleen onze relatie met onszelf. Maar ook onze relatie met de schepping. We gaan anders kijken, anders luisteren, anders aanwezig zijn. We ontdekken dat we niet tegenover de natuur staan, alsof de natuur iets buiten ons is. Wij zijn zelf natuur. Wij zijn schepselen te midden van andere schepselen.

En we bewonen samen dat ene huis dat God ons gegeven heeft. Ons gemeenschappelijke huis, een huis met heel veel verschillende bewoners. Menselijk leven en niet-menselijk leven. En al die bewoners zijn op hun eigen manier onderdeel van Gods goede schepping. 

Ik sta nog maar helemaal aan het begin van deze ontdekking. Het is nu een halfjaar geleden. Ik probeer vaker buiten te zijn, vaker in de tuin te zitten, vaker stil te staan bij een boom of een vogel. En dat is nog helemaal niet vanzelfsprekend, want er is altijd wel iets anders te doen. Maar ik ontdek steeds meer. Bij onze kerk in Emmeloord staan bijvoorbeeld drie prachtige hoge bomen bij elkaar. Ik ben ze gaan bekijken en inmiddels weet ik dat het zuilvormige zomereiken zijn. Ik had ben er steeds gewoon langs gelopen. Maar nu zie ik ze. Het is een kleine verandering, maar voor mij is die betekenisvol. Ik begin te ontdekken hoeveel er te zien is wanneer ik de tijd neem om werkelijk te kijken.

Afgelopen juli deden Joke en ik ook mee aan een bosbad in Schoorl. Het is een praktijk die uit Japan komt: Shinrin-yoku. Je gaat onder begeleiding van een bosbadgids een paar uur het bos in. Niet om kilometers te maken, niet om je conditie te verbeteren en ook niet om zoveel mogelijk bijzondere dingen te zien. Maar om aanwezig te zijn. Om te vertragen, om je te verbinden, om je te verwonderen. Je kijkt, je luistert, je ruikt, je voelt. Misschien proef je iets. Je gebruikt al je zintuigen. En je ontdekt hoe bijzonder het is om ergens te zijn zonder dat je ergens naartoe hoeft. 

Ik hoorde onlangs in een podcast een uitspraak die me raakte: ‘Vertragen is een vorm van liefde.’ Die zin wil ik jullie graag meegeven. Want als je van iemand houdt, geef je die ander aandacht. Je neemt de tijd. Je wilt werkelijk aanwezig zijn. En zou dat ook niet gelden voor onze relatie met de schepping? Misschien begint liefde voor de natuur wel met vertragen. Met werkelijk kijken. Met een boom zien die er al vijftig jaar staat.

3 Het Jezusgebed

Maar ik zou het vandaag vooral hebben over vertragen met Christus. En daarvoor wil ik jullie meenemen naar een eeuwenoude christelijke geloofspraktijk: het Jezusgebed. Het Jezusgebed bestaat uit tien woorden: ‘Heer Jezus Christus, Zoon van God, ontferm U over mij.’ Laat die woorden eens even op je inwerken:

‘Heer Jezus Christus. Zoon van God. Ontferm U over mij.’

Tien woorden, veertien lettergrepen. Meer is het niet. En toch gaat er achter deze eenvoudige woorden een hele wereld schuil. Het Jezusgebed is al vele eeuwen een belangrijke spirituele praktijk binnen de oosters-orthodoxe traditie. Het wordt herhaald, steeds opnieuw, vaak verbonden met het ritme van de ademhaling. Bij het inademen: Heer Jezus Christus, Zoon van God. Bij het uitademen: ontferm U over mij. Het is een gebed dat je niet alleen met je hoofd bidt, maar ook met je lichaam. Je ademhaling doet mee. Je hele bestaan doet mee.

In het Westen is het Jezusgebed onder andere bekend geworden door een bijzonder boek: De ware verhalen van een Russische pelgrim. Het gaat over een jonge man, ergens in de dertig. Hij is alleen op de wereld en heeft nauwelijks bezittingen. Hij stelt zichzelf zo voor: 

“Door Gods genade ben ik een christen, naar mijn werken een groot zondaar, van beroep pelgrim zonder thuis. Ik ben van heel gewone komaf en trek van plaats tot plaats. Mijn hebben en houden bestaat uit een rugzak met wat droog brood, op mijn borst draag ik de heilige bijbel: dat is alles.”

En op een dag hoort hij tijdens een kerkdienst een tekst uit 1 Tessalonicenzen 5: ‘Bid zonder ophouden.’ Die woorden laten hem niet meer los. Hoe doe je dat eigenlijk? Bidden zonder ophouden? Hij luistert naar talloze preken, hij spreekt met geestelijke mensen, maar hij krijgt geen antwoord dat hem werkelijk verder helpt. 

Tot hij een starets ontmoet, een geestelijke gids uit de Russische traditie. Die leert hem het Jezusgebed. En hij krijgt de opdracht het gebed voortdurend te herhalen. Eerst drieduizend keer per dag, later zesduizend keer, uiteindelijk twaalfduizend keer. Dat klinkt ons misschien wat merkwaardig in de oren. Maar het gaat niet om die aantallen. Het gaat erom dat het gebed langzaam een deel van je leven wordt. Dat de woorden van je hoofd naar je hart zakken. Totdat het gebed als het ware zichzelf begint te bidden. Daarom wordt het Jezusgebed ook wel het gebed van het hart genoemd.

En nu komt iets wat ik voor vandaag bijzonder belangrijk vind. Want wat gebeurt er met die pelgrim wanneer hij zo leert bidden? Zijn relatie met andere mensen verandert. een citaat:

“Nadat ik dit onderwijs had gekregen, bracht ik de hele zomer onafgebroken door met het mondelinge Jezusgebed. Ik werd heel stil van binnen. Vaak dróómde ik zelfs dat ik het gebed zei. En als ik overdag iemand ontmoette, dan waren de mensen me zonder uitzondering zo dierbaar en na als waren het bloedverwanten van me. (…) Ik genoot onderweg van het aanroepen van Jezus Christus’ naam. Alle mensen waren ook vriendelijker voor me; het leek alsof ze allen van me waren gaan houden.”

Maar er gebeurt nog iets. Ook zijn relatie met de schepping verandert:

“Als ik met het hart aan het bidden was, ging alles om me heen er verrukkelijk mooi uitzien: de bomen en de vogels, de aarde en de lucht, het licht en… alles leek wel tegen me te zeggen: ‘Ik ben er voor de mensen, ik getuig ervan dat God hen liefheeft…’ Alles bad mee, alles was verrukt van Gods heerlijkheid. En toen begreep ik wat in de Philokalia bedoeld werd met ‘de taal van de schepselen verstaan.’ En ik zag de weg voor me die je moet gaan om in contact te komen met Gods schepselen.”

De bomen worden mooier. De vogels worden mooier. De aarde en de lucht worden mooier. Niet omdat ze veranderd zijn, maar omdat hij veranderd is. Zijn hart is veranderd. En dat brengt me bij de kern van het Jezusgebed. Het gaat niet in de eerste plaats om een techniek. Het gaat niet om de juiste woorden of de juiste ademhaling. Het gaat om Jezus, om Christus. Om je telkens opnieuw aan Hem toe te vertrouwen, om zijn ontferming te ontvangen en om je hart door zijn aanwezigheid te laten vormen.

4 Oefening

Het Jezusgebed helpt ons daarbij doordat het zo eenvoudig is. Je hoeft niet veel woorden te bedenken. Je hoeft niet voortdurend nieuwe gedachten te formuleren. Je hoeft alleen maar aanwezig te zijn bij Christus en Hem aanwezig te laten zijn bij jou. Ik wil jullie uitnodigen om het even te proberen. Ga ontspannen zitten. Zet beide voeten op de grond. Voel hoe je gedragen wordt door de stoel waarop je zit. Richt je aandacht op je ademhaling. Je hoeft niets te veranderen. Adem gewoon in en adem weer uit. En verbind nu de woorden van het Jezusgebed met je ademhaling. 

Bij het inademen: ‘Heer Jezus Christus, Zoon van God.’ 

Bij het uitademen: ‘Ontferm U over mij.’ 

We doen dat een paar keer, in stilte. [Ruimte voor de oefening.] 

Laat nu de woorden weer los en blijf nog even zitten. Misschien merk je dat er iets van rust is ontstaan. Misschien ook niet. Dat is allemaal goed. Het gaat niet om een bijzondere ervaring, maar om het oefenen van aandachtige aanwezigheid bij Christus.

5 Jezusgebed en groene spiritualiteit

Wat maakt nu juist dit Jezusgebed zo geschikt als een praktijk van groene spiritualiteit? Ik wil drie dingen noemen. Het eerste is dat het Jezusgebed ons helpt om Christus centraal te stellen. En dan gaat het niet alleen om de Jezus die tweeduizend jaar geleden in Galilea rondliep. Het gaat om de levende Christus. De Christus door wie alles geschapen is, de Christus in wie alles bestaat, de Christus tot wie alles op weg is.

In Kolossenzen 1 lezen we dat alles door Hem en voor Hem geschapen is en dat alles in Hem samenhangt. Dat is een indrukwekkende gedachte. Christus is niet alleen betrokken op onze persoonlijke geloofslevens. Hij is betrokken op de hele schepping. Daarom spreken we in de theologie ook wel over de kosmische Christus. Wanneer ik het Jezusgebed bid, richt ik mijn aandacht op deze Christus. Op Hem die niet alleen mij liefheeft, maar heel zijn schepping.

En mijn ademhaling helpt me daarbij. Want ademen is iets heel lichamelijks. We ademen dezelfde lucht in als andere mensen. De zuurstof die we inademen, is verbonden met het leven van bomen en planten. We zijn met onze ademhaling opgenomen in het grote geheel van het leven. En in de Bijbel is er die prachtige verbinding tussen adem en Geest. Gods Geest is de Geest die leven geeft.

Het tweede is het woord ontferming. Ontferm U over mij. Wat een bewogen woord is dat. Ontferming heeft te maken met mededogen, met barmhartigheid, met liefdevolle betrokkenheid. Het is een woord dat ook een priesterlijke klank heeft. We brengen onze kwetsbaarheid bij Christus. Maar we mogen ook de kwetsbaarheid van de wereld bij Hem brengen. De kwetsbaarheid van de natuur. De bomen die verdwijnen, de dieren die bedreigd worden, de aarde die uitgeput raakt.

De ecologische crisis hoeft bij het bidden niet voortdurend op de voorgrond te staan, maar ze mag wel meeklinken. En daarom kun je ook variëren met het Jezusgebed. Je kunt bidden: 

‘Heer Jezus Christus, Zoon van God, ontferm U over deze boom.’ 

‘Ontferm U over deze vogel. Ontferm U over de aarde. Ontferm U over het water. Ontferm U over alles wat leeft.’ 

Niet omdat de oorspronkelijke woorden niet goed genoeg zijn, maar omdat het gebed ons kan helpen om onze bewogenheid met de schepping te verdiepen. We leren als het ware om met de ogen van Christus naar de wereld te kijken. Met ogen vol liefde en ontferming. 

En het derde is de vertragende kracht van het Jezusgebed. We leven in een wereld waarin alles steeds sneller lijkt te moeten. Sneller werken, sneller communiceren, sneller consumeren. En vaak nemen we dat tempo ook mee in ons geloofsleven. We willen iets bereiken, iets ervaren, iets veranderen. Maar het Jezusgebed nodigt ons uit om even niets te hoeven bereiken. Om stil te worden, om te ademen, om aandachtig aanwezig te zijn. Bij Christus, bij onszelf en bij de wereld om ons heen. En misschien is dat wel een van de belangrijkste bijdragen die christelijke spiritualiteit kan leveren aan de zorg voor de schepping. Dat we opnieuw leren kijken. Dat we opnieuw leren liefhebben. Want vertragen is een vorm van liefde. En liefde begint met aandacht. Je kunt moeilijk van iets houden wat je nooit werkelijk ziet.

Je kunt moeilijk zorg dragen voor een wereld waarmee je je niet verbonden voelt. Daarom geloof ik dat groene spiritualiteit niet alleen gaat over wat we doen voor de aarde, maar ook over wie we worden in onze relatie met de aarde. Het gaat niet alleen om ecologische ethiek, maar ook om een ecologisch ethos: een manier van leven die van binnenuit gevormd wordt door liefde.

6 De AAA-oefening: Adem, Aandacht, Aanwezigheid

Ik wil afronden met een heel eenvoudige oefening. Het Jezusgebed is een eeuwenoude geloofspraktijk. Je kunt er je hele leven mee bezig zijn en er steeds dieper in groeien. Maar misschien wil je iets eenvoudigs meenemen naar huis. Iets wat je morgen kunt doen. In je tuin, tijdens een wandeling, op de fiets of gewoon thuis, terwijl je even bij het raam staat. Daarvoor gebruik ik drie woorden die allemaal met een A beginnen: Adem, Aandacht, Aanwezigheid. AAA.

Het eerste woord is Adem. Word je bewust van je ademhaling. Voel hoe je inademt en hoe je uitademt. Je ademhaling verbindt je met je lichaam, met jezelf als schepsel en met de wereld om je heen. Je hoeft je ademhaling niet te veranderen. Je hoeft alleen maar op te merken dat je ademt. 

Het tweede woord is Aandacht. Waar gaat je aandacht naartoe? Misschien naar je gedachten, misschien naar iets wat je bezighoudt, misschien naar een vogel die je hoort, naar de wind, naar het licht of naar de bladeren van een boom. Je hoeft niet alles tegelijk op te merken. Laat je aandacht maar ergens rusten. Kijk, luister, voel. 

Het derde woord is Aanwezigheid. Word je bewust van je eigen aanwezigheid. Ik ben hier, op deze plek, op dit moment. Word je bewust van de aanwezigheid van alles om je heen. En open je voor de aanwezigheid van Christus. Want Christus is niet alleen iemand over wie we nadenken. Hij is de levende Heer die ons nabij is. Ook hier, ook nu, ook midden in zijn schepping.

En zo wordt deze kleine oefening een manier om met Christus te vertragen. Adem, Aandacht, Aanwezigheid. Drie woorden die je overal mee naartoe kunt nemen. En ik hoop dat ze je helpen om steeds iets meer thuis te raken in Gods schepping. Dat je de bomen gaat zien, dat je de vogels gaat horen, dat je de aarde onder je voeten gaat voelen. Dat je ontdekt dat je niet alleen op deze wereld bent, maar dat je leeft in een wereld vol medeschepselen.

En dat je in die wereld steeds iets meer van Christus’ aanwezigheid gaat opmerken. Ik wil jullie uitnodigen om nog één keer diep in te ademen en weer uit te ademen. En nog even stil te zijn. [Stilte.] 

Heer Jezus Christus,

zoon van God,

ontferm U over ons.